საკითხავისამხედროსასარგებლო

იერუსალიმი


სტატია იერუსალიმის შესახებ ჩემი წიგნიდან “ბიბლიის სამხედრო ენციკლოპედია”

იერუსალიმი – უძველესი ქანაანური ქალაქი, ისრაელის დედაქალაქი. ქალაქი იერუსალიმი პირველად ძვ.წ XIX_XVIII საუკუნის ეგვიპტურ დოკუმენტებში გხვდება ურუსალიმის სახელით, შემდეგ კი ელ-ამარნის ძვ.წ XIV საუკუნის ეგვიპტურ წარწერებში. იერუსალიმი ნახსენებია ძვ.წ VIII საუკუნის ასურულ ანალებშიც. ძველი ბერძნები იერუსალიმს იეროსალიმს უწოდებდნენ, როგორც წმინდა ქალაქს (იეროს _ წმინდა). ქალაქის ნამდვილი სახელი, როგორც მას თვითონ იერუსალიმელები ეძახდნენ ირუშალემი იყო

ამენჰოტეპ IV ეხნატონი

იერუსალიმის ისტორია ადრეულ ბრინჯაოს ხანაში იწყება(ძვ.წ XIX-XVIII საუკუნე), როგორც ქალაქ-სახელმწიფოსი. ძვ.წ XIV საუკუნის ელ-ამარნის წარწერაში კი მოხსენიებულია წერილი, რომელსაც იერუსალიმის მმართველი ფარაონ ამენჰოტეპ IV-ს ანუ ეხნატონს ატყობინებს, რომ იერუსალიმს ჰაბირუსაგან(ებრაელები) საფრთხე ემუქრება. ადრეული იერუსალიმის შესახებ ცნობებს ბიბლიაც იძლევა, სადაც აღწერილია, რომ იერუსალიმი ებრაელებმა იებუსეველებს წაართვეს და გაანადგურეს, ქანაანის ტერიტორიის ტომებს შორის გაყოფის დროს კი ამ დანგრეული ქალაქის ტერიტორია ბენიამინის ტომს შეხვდა. მიუხედავად ამისა იებუსეველებმა შეძლეს ქალაქის კვლავ აღდგენა. მათი საბოლოოდ დამარცხება და იერუსალიმის დაპყრობა დაახლ. ძვ.წ. 1002 წელს გაერთიანებული ისრაელის მეფემ, დავითმა შეძლო. მეფემ იერუსალიმი ისრაელის დედაქალაქად გამოაცხადა. აქ გადმოიტანეს ებრაელებმა აღთქმის კიდობანი და უფლის ტაძარი კირიათ-იეყარიმიდან, ამით მეფე დავითმა იერუსალიმი ისრაელის რელიგიურ ცენტრადაც აქცია. იერუსალიმს ძლიერი გალავანი იცავდა და ქალაქში ძლიერი გარნიზონიც იყო განლაგებული.

მეფე დავითი(ქანდაკების ავტორი: მიქელანჯელო ბუანოროტი)
დავითის ვაჟის, სოლომონის მმართველობისას იერუსალიმის, როგორც ისრაელის დედაქალაქის სტატუსი კიდევ უფრო გამყარდა, რადგან ქალაქი ისრაელის სამეფოს ცენტრი იყო და აქ იყრიდა ყველა სავაჭრო გზა თავს. ეს პერიოდი იერუსალიმისთვის ეკონომიკური აღმავლობის საუკუნედ იქცა. იერუსალიმის გავლით ქარავნები მესოპოტამიიდან ეგვიპტეში მიემართებოდნენ და ფინიკიიდან წითელ ზღვისკენ. მეფე სოლომონმა იერუსალიმში მორიას მთაზე უფლის ტაძარი აღმართა, რითაც ქალაქის რელიგიური მნიშვნელობა გააორმაგა.
როდესაც ძვ.წ 928 წელს ისრაელის სამეფო ორად გაიყო, იერუსალიმი ახლა მარტო იუდეის დედაქალაქად იქცა, რომელსაც დავითის დინასტია მართავდა. ძვ.წ 924 წელს ეგვიპტის ფარაონი შეშონქ I იუდეაში შეიჭრა, მაგრამ ქალაქი იერუსალიმი არ აუღია, რადგან მეფე რობოამმა დიდი ხარკი გადაუხადა, რომელშიც სოლომონის ტაძრის ძვირფასეულობაც შედიოდა.
იერუსალიმი ერთხელ ისრაელის მეფე იოაშმა აიღო და ქალაქის ნაწილი და გალავანი დაანგრია, თუმცა იუდეის მეფეებმა, უზიამ(ძვ.წ.785-733 წ) და ხიზკიამ(ძვ.წ. 727-698 წ) მოახერხეს იერუსალიმის დანგრეული ნაწილის და ძლიერი გალავნის აშენება. მეფე ხიზკიამ გადაწყვიტა ქალაქის წყლის პრობლემა და ამის წყალობით ასურეთის მეფე სინაქერიბმა ვერ მოახერხა ძვ.წ 701 იერუსალიმის ალყით აღება (თუმცა ამაში თავისი როლო ასურეთის ჯარში გავრცელებულმა ეპიდემიამაც ითამაშა). საინტერესოა, რომ იერუსალიმის გარდა ასურელების იერიშს ვერც დამასკომ და ვერც სამარიამ გაუძლო.

შეშონქ I
ძვ.წ. 612 წელს, როდესაც ასურეთის იმპერია დაეცა, იუდეის მეფე იოშიამ იერუსალიმი ერთადერთ ებრაულ საკულტო ცენტრად გამოაცხადა, არა მხოლოდ თავისი ქვეყნის მცხოვრებთათვის, არამედ განადგურებული ისრაელის სამეფოს ხალხისთვისაც.
ასურეთის მიწებისათვის ომში ორი ძლიერი სამეფო, ეგვიპტე და ბაბილონი იბრძოდა. ომი იუდეასაც შეეხო. იერუსალიმი ჯერ ეგვიპტელების ხელში ჩავარდა შემდეგ ბაბილონელების. იოშიას მემკვიდრეები ეგვიპტეს მიემხრნენ და ბაბილონს აუჯანყდნენ. ძვ.წ. 589 წელს ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორმა(ძვ.წ. 630-562 წ) ალყაში მოაქცია იერუსალიმი და იუდეველები აიძულა დანებებოდნენ, შემდეგ კი ბაბილონელებმა მეფე და დაახლოებით 100000-მდე ებრაელი ბაბილონში გადაასახლეს, ასევე წაიღეს იერუსალიმის ტაძრის და მეფის სასახლის სიმდიდრე. ნაბუქოდონოსორმა იერუსალიმში მეფედ სედეკია დანიშნა(ძვ.წ. 598-587 წ), რომელმაც ძვ.წ. 588 წელს ბაბილონის წინააღმდეგ აჯანყება დაიწყო. განრისხებულმა ბაბილონელებმა იერუსალიმს ალყა შემოარტყეს, ორწლიანი ალყის შემდეგ აიღეს და მთლიანად დაანგრიეს. ნაბუქოდონოსორმა დაანგრევინა იერუსალიმის ტაძარიც, ხოლო მეფე სედეკია და იერუსალიმის მაცხოვრებლები ბაბილონში წაიყვანეს ტყვედ.

ნაბუქოდონოსორის იმპერია
ძვ.წ.538 წელს, როდესაც ბაბილონი სპარსელებმა დაიპყრეს, ებრაელებს ნება მიეცათ სამშობლოში დაბრუნებულიყვნენ და იერუსალიმი აღედგინათ. ტაძრის აღდგენა ძვ.წ. 515 წელს მოხდა, სპარსეთში დარიოს I მმართველობისას (ძვ.წ. 550-486 წ). მიუხედავად ამისა იერუსალიმი აღარ იყო მნიშვნელოვანი და ძლიერი ქალაქი, როგორც ისრაელ-იუდეის ერთიანი სამეფოს და შემდეგ იუდეის სამეფოს დროს იყო, ამას გარდა ქალაქს გალავანი არ ჰქონდა და მტრებისგან დაუცველი გახლდათ. ძვ.წ. 445 წელს სპარსეთის მეფე არტაქსერქსემ იერუსალიმის მმართველად ებრაელი ნეემია დანიშნა, რომელმაც აღადგინა ქალაქის გალავანი და გაანეიტრალა სამარიტელების წინააღმდეგობა, რომლებიც ყველანაირად ცდილობდნენ ებრაელების შევიწროებას. ამავე დროს იერუსალიმმა აღიდგინა ებრაელთა რელიგიური ცენტრის სტატუსი. ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობის გაზრდის გამო ნეემიამ ისრაელის სოფლებიდან ხალხი იერუსალიმში გადაასახლა. ნეემიას მიეწერება ებრაელებისათვის სატაძრო გადასახადის დაწესება.

ალექსანდრე მაკედონელი
ძვ.წ 332 წელს იერუსალიმი უომრად დანებდა ალექსანდრე მაკედონელს. ალექსანდრე ისრაელის დედაქალაქს მოწყალედ მოექცა იერუსალიმს და რელიგიური თავისუფლებაც შეუნარჩუნა.
ძვ.წ 323 წელს, როდესაც ალექსანდრე მაკედონელი გარდაიცვალა, მისმა სარდლებმა ომები დაიწყეს დიდი მაკედონელის მემკვიდრეობისთვის. იერუსალიმი ალექსანდრე მაკედონელის ერთ-ერთმა სარდალმა, პტოლემაიოს I სოტერმა (ეგვიპტის მმართველი ძვ.წ. 323-283 წ) დაიპყრო და მრავალი ებრაელი ტყვედ წაიყვანა. ეგვიპტის მეფეებმა ებრაელებს გარკვეული პრივილეგიები მიანიჭეს და რელიგიური თავისუფლებაც მისცეს. იერუსალიმი ეგვიპტის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ქალაქი გახდა, როგორც პოლიტიკური, ისე რელიგიური თვალსაზრისით.

ანტიოქე III
ძვ.წ 198 წელს იერუსალიმი სელევკიდების იმპერიის ჯარმა დაიპყრო. სელევკიდმა მმართველმა ანტიოქე III დიდმა (მეფობდა ძვ.წ. 222-187 წლებში) ებრაელებს ტრადიციული ცხოვრების უფლება და რელიგიური თავისუფლება მისცა. ანტიოქე III-ს შემდეგ გამეფებული ანტიოქე IV ეპიფანე (ძვ.წ. 175-164 წ) სასტიკად ექცეოდა იერუსალიმის მცხოვრებლებს და მალე ებრაელებმა აჯანყება დაიწყეს. ანტიოქე ეპიფანეს ბრძანებით მისმა ჯარმა დაიპყრო იერუსალიმი, დაანგრია მისი გალავანი და ძლიერი გარნიზონი ჩააყენა აკრაში. სელევკიდებმა აკრძალეს უფლის თაყვანისცემა და იერუსალიმის ტაძრის ღვთაებად ბერძნული მითოლოგიის მთავარი ღმერთი, ზევსი გამოაცხადეს.

იუდა მაკაბელი გვიანდელი პერიოდის მხატვრის ნახატზე
ებრაელებმა ძლერი აჯანყება დაიწყეს მაკაბელების მეთაურობით, იერუსალიმის ტაძარი დაიბრუნეს და იქ უფლის თაყვანისცემა აღადგინეს.
ძვ.წ. 141 წლიდან იუდეველებმა მოახერხეს სელევკიდებისაგან განთავისუფლება სიმონ მაკაბელის მეთაურობით და ხასმონეების დინასტიის იუდეის სამეფო დაარსეს დედაქალაქ იერუსალიმით. ხასმონეების დინასტიის პერიოდში იერუსალიმში ბევრი შენობა აშენდა, ეგრეთწოდებულ მეორე გალავნის ჩათვლით.
ძვ.წ. 64 წელს სელევკიდების იმპერია რომის რესპუბლიკამ შეიერთა, ძვ.წ. 63 წელს კი რომაელი სარდალი, გნეუს პომპეუს მაგნუსი(დიდი) იერუსალიმში შევიდა თავისი ჯარით, თუმცა უფლის ტაძარში გამაგრებული ებრაელების დამარცხება მხოლოდ სამთვიანი ალყით შეძლო.

ჰეროდეს აგებული ტაძარი(რეკონსტრუქცია)
ძვ.წ. 40 წელს პართიელების დახმარებით იერუსალიმი დაიკავა ანტიგონე II-მ, რომელიც ადრე რომაელებს ემხრობოდა. სამი წლის შემდეგ ჰეროდე I-მა აიღო რომაელების დახმარებით. ჰეროდე, წარმოშობით იდუმელი კაცი, იუდეის სამეფო ტახტს ეძიებდა. რომაელებმა ის იუდეის მეფედ დანიშნეს (რასაკვირველია იუდეა რომის ვასალი უნდა ყოფილიყო). ჰეროდე I (ძვ.წ. 37-ახ.წ 4) დიდად წოდებულმა რომაელი ჯარისკაცებისაგან იხნსა იერუსალიმი და უფლის ტაძარი. მან იერუსალიმში ბევრი ახალი შენობა ააგო, ხოლო უფლის ტაძარი განაახლა.
ჰეროდე I-ს სიკვდილის შემდეგ, იუდეა რომის პროვინციად გამოცხადდა და ერთი გამონაკლისის (ახ.წ. 41-44 წლებში იუდეას მეფე აგრიპა I მართავდა, რასაც მრავალი ისტორიული წყარო და ბიბლიაც ამტკიცებს, უფრო ზუსტად ბიბლიის ერთ-ერთი ნაწილი, მოციქულთა საქმეები) გარდა რომაელები პროკურატორები მართავდნენ.

ნიკა ხოფერია
სტატია განთავსებულია ჩემ ბლოგზეც:
http://samxedro-istoria.blogspot.com/

loading...
თეგები

მსგავსი ამბები

Close
Close